Πίσω από το πέπλο… Ένα οδοιπορικό στη Νεκρή Ζώνη της Κύπρου

ARTICLES

26ΙΑΝ 2021
# TITLE: Πίσω από το πέπλο… Ένα οδοιπορικό στη Νεκρή Ζώνη της Κύπρου
# STUDENTS: Ανδρέας Γιάγκου
# SUPERVISOR: Β. Τσακαλίδου
# DATE: 2020
# COURSE: Διπλωματική Εργασία
# SCHOOL / DEPARTMENT: Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Πολυτεχνική Σχολή, Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών

Η παρούσα διπλωματική εργασία διερευνά το ζήτημα της αξιοποίησης της Νεκρής Ζώνης της Κύπρου, μίας έκτασης του νησιού που παραμένει κενή τα τελευταία 50 χρόνια. Απώτερος σκοπός της μελετής είναι  ο σχεδιασμός ενός οδοιπορικού, μίας διαδρομής ταξιδιού στη Νεκρή Ζώνη, η οποία σήμερα συνιστά ένα τοπίο φυσικό και τοπίο μνήμης.   

Η Νεκρή Ζώνη εκφράζεται ως ένα “γεωγραφικό” και “κοινωνικό” όριο που διαχωρίζει το βόρειο από το νότιο τμήμα του νησιού. Ως έκταση ανήκει στο Κυπριακό κράτος ωστόσο επιτηρείται από τον στρατό των Ηνωμένων Εθνών και προσδιορίζεται από την αλληλουχία των φυλακίων του. Στο εσωτερικό της είναι εμφανής η απουσία του ανθρώπου. Πέρα όμως από τα σημάδια της εγκτάληψης χωριών και πόλεων, είναι εμφανής και η αναβίωση του στοιχείου της φύσης. Χαρακτηρίζοντας την “Νεκρή”, κανείς θα περίμενε να παρουσίαζει ομοιογένεια και ομιομορφία στο σύνολο της. Αντιθέτως, μία αλληλουχία από φυσικά τοπία που πικοίλουν σε υφές, χρώματα και περιεχόμενο συνθέτουν την επιφάνεια της.

Η φυσική αυτή ποικιλομορφία της ζώνης δεν αποτελεί ένα τυχαίο γεγονός, αλλά αναπτύχθηκε σταδιακά στην ιστορία του νησιού, αποτυπώνοντας στη σύγχρονη μορφή της την εξέλιξη του φυσικού περιβάλλοντος και τις επεμβάσεις του ανθρώπου σε αυτό. Η ζώνη βρίσκεται στην πεδιάδα της Μεσαορίας, ανάμεσα στα όρη Τρόοδος και Πενταδάκτυλος. Κατά τη Μειόκαινο εποχή η Μεσαορία αναδείθηκε από τον βυθό της θάλασσας χάρη στις διαβρώσεις και τις αποθέσεις των δύο βουνών. Αργότερα κατά μήκος της πεδιάδας που σήμερα είναι η πιο ξηρή περιοχή του νησιού, αναπτύχθηκαν μεγάλες δασικές εκτάσεις. Σύμφωνα με τον Ερατοσθένη η Κύπρος τότε ήταν γνωστή ως η  “Δασόεσσα Νήσος”. Ακολούθησε η αστικοποίηση της πεδιάδας, με την εμφάνιση μικρών οικιστικών πυρήνων. Περί το 2000 Π.Χ. οι ενεργειακές ανάγκες της βιομηχανίας εξόρυξης χαλκού οδήγησε στη σταδιακή υλοτόμηση των δασών της Μεσαορίας και στην απουσία μιας σημαντικής πράσινης όασης για το νησί. Η πεδιάδα μετατράπηκε στον σιτοβολώνα του νησιού και ταυτόχρονα σε έναν τόπο ταξιδιού, καθώς καραβάνια με ζώα διέσχιζαν την πεδιάδα για να μεταφέρουν στις ακτές εμπορεύσιμα αγαθά. Η άφιξη στο νησί της μηχανής, του αυτοκίνητου και του αεροπλάνου, μετέβαλλε σημαντικά  την εικόνα του αγροτικού τοπίου με την κατασκευή δρόμων και αεροδρομίων.

Οι ιστορικές αυτές φάσεις χαρακτήρισαν το νησί και την εξέλιξη του και αποτυπώθηκαν ως ίχνη στο σύγχρονο τοπίο μέσα σε μια αλληλουχία στο εσωτερικό της Νεκρής Ζώνης. Η ατμόσφαιρα και ο χαρακτήρας αυτού του τόπου μπορούν να γίνουν αντιληπτά μέσα από τα λόγια του Δημήτρη Φιλιππίδη: «Το μεγαλύτερο αίσθημα του φόβου αισθάνεται κανείς στη πράσινη γραμμή. Εκεί είσαι μετέωρος στην ιστορία.» Αυτό είναι γεγονός, καθώς μέσα στη ζώνη παρουσιάζεται ολόκληρη η ιστορία δημιουργίας του νησιού συμπυκνωμένη σε μία γραμμή. Μπορεί λοιπόν η Νεκρή Ζώνη να μετατραπεί από ένα όριο διαχωρισμού σε έναν κοινωνικό πυκνωτή;

Αναγνωρίζοντας τη ζώνη ως έναν τόπο μέσα στον οποίο αποκαλύπτεται η ιστορία, αλλά και ως έναν τόπο ενδιάμεσο, έναν τόπο μετάβασης, προτείνεται η δημιουργία ενός οδοιπορικού, μιας διαδρομής ταξιδιού πάνω στη νοητή γραμμή που ορίζεται από τα σημεία στα οποία χωροθετούνται τα φυλάκια των Ηνωμένων Εθνών. Πρωταγωνιστές σε αυτό το εγχείρημα είναι τα ίδια τα φυλάκια, τα οποία με μια σειρά ήπιων επεμβάσεων μετασχηματίζονται από σημεία ελέγχου σε κοινωνικούς πυκνωτές και χώρους στάσης της διαδρομής. Ανάμεσα στα φυλάκια κυρίαρχο ρόλο έχει ο Διεθνής Αερολιμένας Λευκωσίας ο οποίος λαμβάνει τη χρήση του ξενοδοχείου της Νεκρής Ζώνης και συλλαμβάνεται ως η αφετηρία του οδοιπορικού. Κάποτε το αεροδρόμιο της Λευκωσίας ήταν η αφετηρία από την οποία κανείς έκανε ένα ταξίδι στον κόσμο. Με την προτεινόμενη επέμβαση ανακτά τον αρχικό του χαρακτήρα ως η αφετηρία για ένα βιωματικό ταξίδι στο χρόνο.

Η έννοια του ορίου, η ρευστότητά του και η ιδιότητα του να δημιουργεί μυστήριο διερευνάται περαιτέρω στη σπουδή επανασχεδιασμού των σημείων της διαδρομής. Η Νεκρή Ζώνη, στο σύνολο της, αποτελεί ένα αναδιπλούμενο όριο με έντονες διακυμάνσεις. Το όριο της ζώνης πτυχώνεται, πυκνώνει και  αραιώνει και παρά τη ρευστότητα του παραμένει πάντα αδιαπέραστο. Στο πλαίσιο των συνθετικών πειραματισμών η αναδίπλωση κωδικοποιεί το όριο της Νεκρής Ζώνης και μετατρέπεται σε ένα συνθετικό εργαλείο για τον σχεδιασμό. Με τη μορφή μιας νέας επιφάνειας, ενός “πέπλου” που περικλείει τα φυλάκια, σηματοδοτείται η ιστορία και οι κρυφές πτυχές μιας αδιαπέραστης έκτασης.

 

Τα Φυλάκια:

Ο χαρακτήρας και η ατμόσφαιρα της διαδρομής επιτυγχάνεται χάρη στις επεμβάσεις και τους χωρικούς μετασχηματισμούς των φυλακίων. Το φυλάκιο παίρνει τη μορφή ενός μικρού δωματίου που επικάθεται πάνω σε οτιδήποτε του χαρίζει το πλεονέκτημα του ύψους. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα πολλά φυλάκια να εμφανίζουν χωρικές και μορφολογικές διαφοροποιήσεις κατά μήκος της ζώνης. Οι διαφοροποιήσεις αυτές ερμηνεύθηκαν και οδήγησαν σε τρεις τύπους φυλακίων: τις κορφές, τις δομές και τους πύργους. Οι τρεις τύποι στάθηκαν ως μια ευκαιρία για την ανάπτυξη διαφορετικών συνθετικών χειρισμών.

 

Ο Διεθνής Αερολιμένας Λευκωσίας:

Αντλώντας από την υφιστάμενη δομή του σταθμού, προτείνεται μια τριμερής κατανομή των νέων χρήσεων που απαρτίζεται από τις εξής ενότητες χώρων: την πτέρυγα των ξενώνων φιλοξενίας, το lobby και την αίθουσα του greenroom. Το lobbyως ένας μεταβατικός ροϊκός χώρος, έχει τη μορφή ενός διευρυμένου περάσματος, που υποδέχεται τους επισκέπτες στο ξενοδοχείο και στην αφετηρία της διαδρομής. Στους ξενώνες η βόρεια όψη του ξενοδοχείου λαμβάνει τη μορφή ενός συστήματος καμπύλων διάφανων επιφανειών, πίσω από τις οποίες αναπτύσσονται οι δραστηριότητες των ταξιδιωτών. Μοιάζει μέ ένα “πέπλο” που ρυθμικά αναδιπλώνεται πάνω στο κτίριο. Τέλος στο greenroom, το “πέπλο” μετασχηματίζεται για να διαμορφώσει μοναδικές εμπειρίες για τον επισκέπτη. Εκεί διαμορφώνεται η καρδιά του ξενοδοχείου και η αφετηρία του οδοιπορικού. Ένα διπλό διάφανο κέλυφος από κυματιστά πολυεστερικά φύλα περικλύει το κέντρο ενημέρωσης, τα γραφεία των Ηνωμένων Εθνών και το εστιατόριο και αλληλεπιδρά με το φως . Μια σκάλα περιελίσσεται κάτω από τους φωταγωγούς της οροφής και οδηγεί τον επισκέπτη στο διαμορφωμένο δώμα και στο φυλάκιο του αεροδρομίου.

Η Νεκρή Ζώνη έχει αποτελέσει έως σήμερα τον κοινό τόπο μέσα στον οποίο εκφράζονται οι ανάγκες της επαναπροσέγγισης και της συμφιλίωσης. Όμαδες προερχόμενες και από τις δύο κοινότητες του νησιού έχουν αναπτύξει στα εδάφη της έναν διάλογο που φιλοδοξεί να επανεκκινήσει συνολικά την πληθυσμιακή όσμωση. Οι διαφορετικοί τόποι της Νεκρής Ζώνης μπορεί να γίνουν το υπόβαθρο διαλόγου και ευκαιριών αξιοποίησης. Το οδοιπορικό μέσα στη ζώνη δύναται να αποτελέσει τη ραχοκοκαλιά που θα εμπλουτίσει το περιεχόμενο των διαλόγων αυτών.