Αποκατάσταση και ανάδειξη του συγκροτήματος εργατικών κατοικιών του «Οικισμού Πύλης Αξιού»

ARTICLES

09ΟΚΤ 2019
# TITLE: Αποκατάσταση και ανάδειξη του συγκροτήματος εργατικών κατοικιών του «Οικισμού Πύλης Αξιού»
# STUDENTS: Σάκκος Δημοσθένης
# SUPERVISOR: Μαρία Δούση
# DATE: Δεκέμβριος 2019
# COURSE: Διπλωματική Εργασία
# SCHOOL / DEPARTMENT: Προστασία, συντήρηση και αποκατάσταση μνημείων πολιτισμού Α.Π.Θ.

Η περιοχή διαχρονικά και η «γέννηση»  του οικισμού

Ο οικισμός των εργατικών κατοικιών της Πύλης Αξιού στην περιοχή της Ξηροκρήνης αποτελεί έργο της περιόδου 1967- 1974. Στην  συγκεκριμένη τοποθεσία,  ήδη από τις αρχές του 20ου αιώνα συναντάται η δόμηση νέων συνοικισμών. Οι  πρώτοι συνοικισμοί, ισραηλιτικοί, δομήθηκαν μετά την μεγάλη πυρκαγιά του 1917 για την αποκατάσταση των πυροπαθών του κέντρου. Αργότερα το 1924, 1928 και το 1932, πλησίον του ισραηλιτικού συνοικισμού, παραπήγματα κτίστηκαν από το Υπουργείο Πρόνοιας για την αποκατάσταση προσφύγων. Η ισοπέδωση του Ρεζί Βαρδάρ από τον Δήμο Θεσσαλονίκης υπό διαταγή των γερμανικών αρχών το καλοκαίρι του 1943, μετέβαλε τον οργανωμένο χαρακτήρα της περιοχής, εντείνοντας τον χαρακτήρα του παραπηγματικού οικισμού. Το 1967, την  θέση των  εναπομεινάντων  παραπηγμάτων έλαβαν τα κτίρια του νέου οικισμού.

Φορέας σχεδιασμού του έργου αποτέλεσε  ο Ανεξάρτητος Οργανισμός Εργατικής Κατοικίας.  Η κατασκευή των 722 διαμερισμάτων, ανήκουν σε κοινό οικοδομικό πρόγραμμα μεταξύ του Α.Ο.Ε.Κ. και του Υπουργείου Κοινωνικής Πρόνοιας. Στόχος ήταν η παράλληλη αποκατάσταση των παραπηγματούχων της περιοχής αλλά και η προσφορά κατοικίας σε δικαιούχους εργαζόμενους του Α.Ο.Ε.Κ..

Η συμμετοχή κάποιου επώνυμου αρχιτέκτονα στην διαδικασία σχεδιασμού δεν επισημαίνεται, με μοναδική εξαίρεση την περίπτωση του  Άρη Κωνσταντινίδη που διετέλεσε προϊστάμενος της Υπηρεσίας Μελετών του Α.Ο.Ε.Κ. Η εκπόνηση της μελέτης υλοποιήθηκε  μέσω του τμήματος μελετών. Στα κτίρια εντοπίζονται σαφείς επιρροές από έργα του ευρωπαϊκού χώρου αλλά και τυπολογικά δάνεια από προγενέστερους εργατικούς οικισμούς του ελλαδικού χώρου. Την κατασκευή όλων των κτισμάτων, ανέλαβε κατασκευαστική εταιρεία, μέσω της διαίρεσης του έργου σε πέντε εργολαβίες. Η αρχή έγινε το 1967. Οι ρυθμοί της κατασκευής ήταν έντονοι και το έργο παραδόθηκε σε χρονικό διάστημα δύο ετών από την έναρξη των εργασιών με εξαίρεση τα κτίρια των τεσσάρων δωδεκαώροφων πολυκατοικιών όπου ο χρόνος κατασκευής ήταν τέσσερα έτη. Στο Φ.Ε.Κ. 175Δ του 1971 νομιμοποιήθηκε και η υπέρβαση του μεγίστου επιτρεπόμενου ύψους των κτιρίων, επιτρέποντας το ύψος των 43m για τα κτίρια των δωδεκαώροφων επί της οδού Λαγκαδά.   Στις 19 Δεκεμβρίου του 1971 έγινε η κλήρωση για τις κατοικίες των χαμηλότερων κτιρίων, ενώ τρία χρόνια αργότερα εγκαταστάθηκαν οι ένοικοι των διαμερισμάτων των δωδεκαώροφων.

 

Δυναμικά στοιχεία

Ο οικισμός των εργατικών κατοικιών της Πύλης Αξιού αποτελείιδιαίτερα ενδιαφέρον τεκμήριο της εξέλιξης του τρόπου δόμησης οικισμών εργατικών κατοικιών στην Ελλάδα, την περίοδο από το 1954 μέχρι και το 1974.  Στον οικισμό συναντάμε έξι διαφορετικές τυπολογίες κτιρίων μέσω των οποίων εκφράζεται και η αλλαγή του τρόπου ζωής των εργαζομένων στην Ελλάδα. Έτσι οι νεωτερικοί πύργοι των δωδεκαώροφων πολυκατοικιών, γειτνιάζουν με τυπικές τετραώροφες πολυκατοικίες, σχεδιασμένες την ίδια περίοδο. Παράλληλα, εντός των ορίων του οικισμού υπάρχουν και τα κτίρια που κατασκευάστηκαν για λογαριασμό του Υπουργείου Κοινωνικής Πρόνοιας. Αυτά είναι όμοια με κτίρια που συναντώνται ευρέως σε οικισμούς εργατικών κατοικιών.

 

Τυπολογίες κτιρίων

 

1_ Οι δωδεκαώροφες (τύπος 12001)

Οι δωδεκαώροφες πολυκατοικίες του συγκροτήματος της Πύλης Αξιού, αποτέλεσαν ένα πιλοτικό πρόγραμμα και ένα πείραμα για κατοίκηση σε πολυώροφους πύργους. Τα μοναδικά κτίρια εργατικών κατοικιών της Ελλάδας  με 12 ορόφους είναι αυτά. Η λογική ότι η μορφή προκύπτει από την λειτουργία, κατά τα πρότυπα του Bauhaus, οργανώνει τις όψεις και τις κατόψεις του κτιρίου. Η κάτοψη του τυπικού ορόφου είναι σχεδόν τετράγωνη και στο κέντρο βρίσκεται ο πυρήνας του κλιμακοστασίου με τους δύο ανελκυστήρες. Περιμετρικά αυτού, αρθρώνονται τρία διαμερίσματα.

 

2_ Τα κτίρια  για το Υπουργείου Κοινωνικής Πρόνοιας

Μορφολογικά τα κτίρια αυτά αποτελούν τεκμήριο του ευρωπαϊκού μοντερνισμού όπως αυτός υιοθετήθηκε από τους αρχιτέκτονες της εποχής. Καθ΄ όλη την περίοδο που προϊστάμενος ήταν ο Άρης Κωνσταντινίδης και αργότερα επί Σκιαδαρέση, τα κτίρια του οργανισμού είχαν την μορφή ορθογωνικού όγκου που το μόνο στοιχείο των όψεων, ήταν ο στατικός κάνναβος που πλαισίωνε τα ανοίγματα. Τα κτίρια του οικισμού που κατασκευάστηκαν για λογαριασμό της Πρόνοιας, αποτελούν επανάληψη και παραλλαγή κτιριακών μονάδων που είναι γνωστοί από άλλους παλαιότερους οικισμούς εργατικών κατοικιών. Η λειτουργικότητα κυριαρχεί και η μορφή προκύπτει καθαρά από την λειτουργία. Στον οικισμό της Πύλης Αξιού, τα κτίρια της Πρόνοιας κατηγοριοποιούνται σε 4 τύπους.

 

 

 

 

3  Οι εργατικές κατοικίες τύπος 4004

Ένας ακόμη τύπος πολυκατοικιών που συναντάται στο συγκρότημα εργατικών κατοικιών της Πύλης Αξιού είναι αυτός του τύπου 4004. Ο τύπος αυτός επαναλαμβάνεται συμμετρικά στον αστικό χώρο του συγκροτήματος και λόγω της κάτοψής του, σχήματος Η, σχηματίζει συγκροτήματα με ενδιαφέροντες χώρους μεταξύ των κτιρίων.

 

Τώρα και  πρόταση αποκατάστασης

Η κατάσταση του οικισμού της Πύλης Αξιού σήμερα δεν διαφέρει σημαντικά από την κατάσταση του υπόλοιπου αστικού ιστού που τον περιβάλλει. Το περίπλοκο ζήτημα της ιδιοκτησίας  σε συνδυασμό με την έντονη πολυπλοκότητα του αστικού χώρου κατά τον πρώτο σχεδιασμό, έχουν σαν αποτέλεσμα την υπονόμευση και τελικά την υποβάθμιση του οικισμού.  Παράλληλα, σε κτιριακό επίπεδο, οι ποικίλες προσθήκες από τους ενοίκους έχουν οδηγήσει στην αισθητική και λειτουργική υποβάθμιση κάθε κτιρίου του οικισμού.

Παρά την υφιστάμενη κατάσταση και την εικόνα υποβάθμισης των κτιρίων, υπάρχουν από την γέννησή του δυναμικά στοιχεία προς αξιοποίηση. Η χαμηλή πυκνότητα δόμησης και τα υψηλά ποσοστά πρασίνων και αδόμητων χώρων σε συνδυασμό με τον αρκετά ενδιαφέροντα αρχιτεκτονικά χαρακτήρα των οικοδομημάτων, μπορούν να δημιουργήσουν  μια κηπούπολη για σύγχρονη κατοίκηση πολύ κοντά στο κέντρο της πόλης.

Στην κατεύθυνση αυτή, σε μια πρόταση αποκατάστασης και ανάδειξης του οικισμού, σχεδιάζονται ορισμένες αλλαγές. Σε επίπεδο αστικού χώρου, βασική πρόθεση είναι η ανατροπή της πολυπλοκότητας του πρώτου σχεδιασμού. Σκοπός είναι η απόδοση της αίσθησης της κλίμακας του χώρου και η ταυτόχρονη οπτική ενοποίηση όλου του οικισμού. Παράλληλα η δημιουργία τοπικών κεντρικοτήτων κοντά σε κάθε μία από τις δωδεκαώροφες πολυκατοικίες και η σύνδεση όλου του οικισμού με μεγάλους πεζοδρόμους που διατρέχουν την ζώνη με τους χώρους εκπαίδευσης, βοηθούν στην κατεύθυνση αυτή. Ο χαρακτήρας του άλσους μέσα σε ένα  αστικό περιβάλλον πρέπει να διατηρηθεί και να ενισχυθεί.

Όσον αφορά την αποκατάσταση των κτιρίων, προτείνεται η απομάκρυνση από τις όψεις όλων των μεταγενέστερων προσθηκών και η επαναφορά τους σε μια καθαρή μορφή, ενσωματώνοντας και την ανάγκη για ηλιοπροστασία. Οι κατόψεις επανασχεδιάζονται με σύγχρονους όρους ώστε  να εξασφαλίζεται η προσβασιμότητα όλων. Στο συγκρότημα των δωδεκαώροφων πολυκατοικιών επί της οδού Λαγκαδά, μεταξύ των δύο πύργων, σχεδιάζεται κτιριακή προσθήκη  με απόλυτα αναστρέψιμο χαρακτήρα.