Ικαρία / αλλού : Το νησί ως τόπος μεταξύ ουτοπίας & πραγματικότητας

ARTICLES

17ΦΕΒ 2021
# TITLE: Ικαρία / αλλού : Το νησί ως τόπος μεταξύ ουτοπίας & πραγματικότητας
# STUDENTS: Αγναντή Χαρά, Κωνσταντινίδου Μερόπη
# SUPERVISOR: Γουρδούκης Δημήτρης
# DATE: 2020
# COURSE: Ερευνητική εργασία
# SCHOOL / DEPARTMENT: Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Πολυτεχνική Σχολή, Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών

Ο τίτλος της ερευνητικής εργασίας είναι: Ικαρία αλλού: Το νησί ως τόπος μεταξύ ουτοπίας και πραγματικότητας, και διερευνά την ιδιόμορφη σχέση της ουτοπίας με το νησί της Ικαρίας.

Σε περιόδους συνήθως αμφισβήτησης και δύσκολων συγκυριών, ο άνθρωπος εμφανίζει την ανάγκη της άρνησης της πραγματικότητας και της δημιουργίας ενός φανταστικού ιδανικού κόσμου, μιας πραγματικότητας έξω από τον χώρο και τον χρόνο,  από κάθε σφαίρα που οι ανθρώπινες ικανότητες μπορούν να προσεγγίσουν. Η αναζήτηση αυτής της πραγματικότητας, βρίσκει συχνά την έκφραση της στην έννοια της ουτοπίας. H ουτοπία είναι μία εικόνα ενός άλλου κόσμου, μια χαμένη ήπειρος ή ένα μακρινό νησί, ένα μέλλον απαλλαγμένο από τα ανεπιθύμητα στοιχεία του παρόντος.

Μήπως η προσπάθεια κατάκτησης της, αποτελεί μια απλή φαντασίωση; Στην αρχαία Ελληνική μυθολογία, διακρίνεται ο μύθος του Ίκαρου ως προειδοποίηση ενάντια στην τάση του ανθρώπου να αψηφά τα όρια, ενάντια στη ροπή του προς την υπερβολή αλλά και στην άγνοια των κινδύνων που κάθε τέτοια επιδίωξη κρύβει. Ο θάνατος του, φανερώνει τις συνέπειες κάθε πράξης που επιδιώκει τη διαγραφή του χάσματος μεταξύ γης και παραδείσου, μεταξύ της ατέλειας-που χαρακτηρίζει την ανθρώπινη κατάσταση- και του απόλυτου καλού, που δεν κατοικεί σε αυτόν τον κόσμο, αλλά σε ένα θεϊκό τόπο.

Παρ’ όλα αυτά, τα όρια μεταξύ εφικτού και ανέφικτου, μεταξύ ελπίδας και ουτοπίας δεν είναι πάντα ευδιάκριτα. Ο φόβος του αγνώστου, του ακαθόριστου και απρόβλεπτου, αυτή η πρόκληση ενάντια στον άνθρωπο, φαίνεται συχνά να τον καταδιώκει. Από τη φύση του διαθέτει μια δύναμη υπέρβασης της επικρατούσας κατάστασης: όταν δεν εκδηλώνεται με πράξεις, όπως στο μύθο του Ικάρου, αισθητοποιείται μέσα από τα όνειρα και τις ουτοπικές σκέψεις του υποκειμένου για ένα άλλο, ιδεατό κόσμο. Τέτοιου είδους κόσμοι έχουν εκφραστεί κατά καιρούς με διάφορες μορφές και τρόπους. Ανάμεσά τους μπορούμε να εντοπίσουμε αρκετά συχνά κοινωνίες που η μορφή τους θυμίζει την Ικαρία.

Στόχος της εργασίας είναι η κατανόηση της έννοιας ουτοπία και των λόγων για τους οποίους κάθε προσπάθεια για την πραγματοποίηση αυτού του ονείρου έχει αποβεί άκαρπη, αν και ο άνθρωπος μέσα στο πέρασμα του χρόνου ανατρέχει σε αυτή και την αναζητά. Σκοπός ίσως είναι να εντοπιστεί ο τρόπος με τον οποίο η ουτοπία μπορεί να αποτελέσει τμήμα του πραγματικού κόσμου.

Η έρευνα ξεκινά με την ανάλυση της ουτοπίας, παραθέτοντας ορισμούς και αναζητώντας την προέλευση της. Ακόμη, τι είναι νησί, ποιες είναι οι προϋποθέσεις που καθιστούν ένα κομμάτι στεριάς που περικλείεται από νερό ικανό να ονομάζεται έτσι και γιατί το φαντασιακό στοιχείο συνδέεται έντονα με την έννοια του νησιού. Αναφέρονται βασικές ουτοπιστικές θεωρίες που καλύπτουν διαφορετικές χρονικές περιόδους και έχουν επηρεάσει τους περισσότερους οραματιστές αναζητώντας τα σημεία τομής τους.

Σημαντικό σταθμό στην ιστορία των ουτοπιών και την πορεία της έρευνας αποτελεί το έργο του Etienne Cabet, Tαξίδι στην Iκαρία. Ανήκει στις ουτοπίες που δοκιμάστηκαν στην πράξη για πολλά χρόνια και απέτυχαν, ενισχύοντας την παραδοχή ότι ως σύστημα με συγκεκριμένους κανόνες και καθολικές αρχές η ουτοπία εγκλωβίζει με την αυστηρή ομοιομορφία τόσο στην αρχιτεκτονική όσο και στην καθημερινή ζωή τον άνθρωπο, αποτρέποντας κάθε περίπτωση υλοποίησης της. 

Ενώ όμως η Ικαρία του Cabet είναι μία θεωρητική συνθήκη –αδύνατο να πραγματοποιηθεί – δεν συμβαίνει το ίδιο με την πραγματική Ικαρία. Το απομακρυσμένο νησί, παρά την ιδιαίτερη γεωγραφική του θέση, παραμένει συνδεδεμένο με τον πραγματικό κόσμο.  Με στοιχεία ιδεαλιστικά που διατηρούνται στο χρόνο, και ανοικτό στις επιρροές και εξελίξεις ίσως τελικά αποτελεί τον τόπο μιας άλλης ουτοπίας. Υπόθεση της παρούσας έρευνας, λοιπόν, είναι ότι – με ένα λίγο περίεργο και ίσως ειρωνικό τρόπο – η πραγματική Ικαρία, το νησί του Αιγαίου πελάγους, θα μπορούσε να συνιστά μία μορφή πραγματοποιημένης ουτοπίας.