Το αποτύπωμα του προσφυγικού στοιχείου στο διάχυτο αστικό ιστό της Αθήνας

ARTICLES

20ΙΑΝ 2019
# TITLE: Το αποτύπωμα του προσφυγικού στοιχείου στο διάχυτο αστικό ιστό της Αθήνας
# STUDENTS: Σκορδίλη Ελίζα
# SUPERVISOR: Τουρνικιώτης Παναγιώτης
# DATE: 2018
# COURSE: Ερευνητική εργασία
# SCHOOL / DEPARTMENT: Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο - Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών

Ο πρόθεση και το θέμα της διάλεξης:

Κοιτώντας γύρω μας στην πόλη και βιώνοντάς τη, ανιχνεύουμε ταυτόχρονα, ασυνείδητα, όχι μία, αλλά πολλές πραγματικότητες. Πραγματικότητες που ανήκουν στο παρελθόν της αλλά με τον ένα ή τον άλλο τρόπο καθόρισαν την ωρίμανσή της στο χρόνο, πραγματικότητες που σε παρόντα χρόνο συνυπάρχουν και δυσκολεύουν την περιγραφή της πόλης με στατικές έννοιες. Ακόμα, πραγματικότητες που δεν έχουν ήδη υπάρξει αλλά κυοφορούνται σε σημερινές συνθήκες και καθιστούν ένα κομμάτι από το μέλλον προβλέψιμο. Στα φαινόμενα του αστικού χώρου, απεικονίζονται στρατηγικές, ιδεολογίες, περίοδοι ακμής, κρίσεις.

Υπό το πρίσμα αυτών των γενικών προβληματισμών και με αφορμή το αστικό αφήγημα εν έτει 2018 στην μητρόπολη της Αθήνας, δύο είναι τα στοιχεία-φαινόμενα εκείνα που διερευνώνται στα πλαίσια αυτής της εργασίας. Η προσφυγική κρίση και το σύγχρονο διάχυτο και διογκούμενο αστικό τοπίο. Μεταξύ τους δε διαπιστώνεται ούτε επιχειρείται να αποδοθεί μία μονόδρομη σχέση αιτίου-αποτελέσματος. Αντίθετα, σκοπός είναι να εξετασθεί ο ρόλος των προσφυγικών ροών στο χρονικό της αστικής διάχυσης της Αθήνας. Επιλέγοντας, έτσι, δύο διαφορετικές χρονικές περιόδους προσφυγικών κρίσεων ,του 1922 και του 2015, επιχειρείται να φωτιστούν οι διαδικασίες και οι αποφάσεις που επηρέασαν τη σημερινή πραγματικότητα της πόλης αλλά και συνέβαλαν με διαφορετικό τρόπο στη διαμόρφωση του σημερινού αστικού περιβάλλοντος. Μέσα από το χρονικά και χωρικά προσδιορισμένο πεδίο γέννησης των προσφυγικών εγκαταστάσεων, με τις μεγάλες διαφορές που παρουσιάζουν, γίνονται περισσότερο κατανοητές οι διαδικασίες αντίδρασης, ενσωμάτωσης των νέων σχηματισμών και επέκτασης του αστικού ιστού σε φάσεις.

Πώς, λοιπόν, αλληλεπιδρούν οι προσφυγικές ροές με το αστικό σύστημα; Πώς και με ποια κριτήρια τα προσφυγικά «κύτταρα» μεταβολίζονται από τον οργανισμό της πόλης; Πώς σχετίζεται το φαινόμενο της αστικής διάχυσης με τις πολιτικές για την απόσβεση των προσφυγικών κρίσεων;

Μεθοδολογία

Οι απαντήσεις στα παραπάνω ερωτήματα προϋποθέτουν τόσο μία μακροσκοπική θεώρηση των πραγμάτων , όσο και μια πραγματιστική μελέτη περιπτώσεων. Είναι χρήσιμη τόσο η παραδειγματική εξέταση της περίπτωσης της Αθήνας όσο και η παράλληλη αποτίμηση με βάση γενικότερες θεωρίες των πόλεων. Έτσι, η λογική διάρθρωση της εργασίας έχει ως εξής:

Σε πρώτο στάδιο, διασαφηνίζονται η σχέση των προσφυγικών κρίσεων με το χώρο της πόλης καθώς και η έννοια της αστικής διάχυσης. Δίνεται γενικά η χωρική υπόσταση των επιλογών για την αντιμετώπιση των προσφυγικών κρίσεων στην Αθήνα και προσδιορίζονται παράλληλα και με λογική αντιστοιχία οι παράγοντες της αστικής διάχυσης.

Σε δεύτερο στάδιο, γίνεται η παράθεση των δύο εξεταζόμενων χρονικών περιόδων και η μελέτη των χωρικών συγκυριών στην καθεμία περίπτωση προσφυγικής κρίσης. Αρχικά, διερευνάται η διαδικασία απόκρισης της πόλης μετά τη Μικρασιατική καταστροφή του ’22. Αυτό γίνεται υπό το πρίσμα μιας εξαναγκασμένης και έκτακτης επέκτασης του αστικού ιστού που έθεσε την αφετηρία για μία αστική διάχυση χωρίς προηγούμενο. Αυτή συντελέστηκε προς πολλές κατευθύνσεις και θα ήταν ελλιπής η  εξέταση μίας μόνο χωρικής περίπτωσης (casestudy) για την απόκτηση της επιθυμητής συνολικής εικόνας. Έτσι, εξετάζονται τελικά τρία διαφορετικά δίπολα προσφυγικών οικισμών στο Λεκανοπέδιο Αττικής, Περιστέρι-Αιγάλεω, Νέα Ιωνία- Νέα Φιλαδέλφεια και Άγ.Ιωάννης Ρέντης-Ταύρος, με σκοπό να τονιστούν ουσιαστικά διαφορετικές διαδικασίες οργάνωσης και επέκτασης των προσφυγικών εγκαταστάσεων. Στον αντίποδα αυτής της περιόδου, διερευνώνται οι σημερινοί τόποι φιλοξενίας προσφύγων στο Λεκανοπέδιο και η δική τους συμβολή και αποτύπωμα στο διάχυτο αστικό τοπίο. Εδώ, λόγω της μικρής χρονικής απόστασης από τα γεγονότα, η έρευνα δεν έγινε πάνω σε αποκρυσταλλωμένη κατάσταση και σε περιπτώσεις αλλά πάνω στην ανίχνευση τάσεων, προοπτικών και δικτυώσεων των ίδιων των προσφύγων στην πόλη. Οι δύο εξεταζόμενες συγκυρίες προσφυγικών κρίσεων, παρουσιάζουν πολύ μεγάλες διαφορές μεταξύ τους και η παράλληλη παράθεσή τους αποσκοπεί στον τονισμό αυτών ακριβώς των διαφορών και την ερμηνεία τους σε σχέση με την πόλη. Δεν επιχειρείται μία αντιστοιχία αλλά η μελέτη με βάση έναν κοινό παρονομαστή: την έκτακτη στεγαστική αποκατάσταση και το αναπόφευκτο αποτύπωμά της στην πόλη.

Τέλος, σε τρίτο στάδιο, γίνεται μια κριτική αποτίμηση των αποτελεσμάτων της έρευνας. Διατυπώνονται συμπεράσματα για το πόσο σημαντικό είναι το προσφυγικό στοιχείο για τη διάρθρωση του κοινωνικού, οικονομικού και δομημένου χάρτη της πόλης. Σε αναλογία με σημαντικές θεωρίες από τα πεδία της κοινωνιολογίας, της ανθρωπολογίας και των επιστημών του χώρου, επιχειρείται να ερμηνευθεί η συμβολή των προσφυγικών εγκαταστάσεων στη σημερινή εικόνα της πόλης. Γίνεται, εν κατακλείδι, μια προσπάθεια ερμηνείας των στοιχείων αυτών που παθολογικά ωθούν την πόλη να αντιδρά διαφορετικά στην προσφυγική κρίση του ’22 και του σήμερα.